AFER & LARG
Mati

Mati, lumi i dytë i Veriut, duket i lodhur. I lodhur, i nënshtruar, i mërzitur nga vera e stërgjatë pa një pikë shi. Rrallë i ka qëlluar që të shkojë si me përtesë drejt detit, “ëndrrës” së tij që kur ka lindur ndër shkrepa të lartë. Këtë javë kemi vendosur të ndjekim pjesën më të ulët të rrjedhës së tij. Atë që shkon që nga Ulza deri në afërsi të Adriatikut. Ndalojmë një copë herë mbi një urë që është në mesin e rrugës Burrel-Tiranë. Lumi i kahershëm është vërtet i ngadaltë porse nuk e ka humbur atë vezullimin e tij të kaltërt. Neve na duket sikur na thotë: Bëtë ç’bëtë o njerëz dhe ma ndryshuat jetën, porse ngjyrën nuk besoj se do të merrni dot. Të paktën një fije krenari…!

Vetëm disa metra para kësaj ure lexojmë dy tabela. Njëra shënon: Tiranë 64 kilometra, tjetra Ulzë 2 kilometra. Atë pak rrugë që na ndan nga qyteti që frymëzoi “Mrikën” e Preng Jakovës, operën e parë të vërtetë shqiptare, e kalojmë avash-avash, njësoj sikur lumi i ngadaltë, që shkon në kah të kundërt, të na ketë hipnotizuar për pak minuta. E ndërsa ecim avash shfletojmë ndonjë bllok tashmë disi të zverdhur nga koha. Ja se ç’kemi shkruar katër vjet më parë.
 
4 vjet më parë
 
E kishim dëgjuar prej kohësh se opera e famshme “Mrika” e Preng Jakovës ishte frymëzuar pikërisht nga ajo situatë që duhet të jetë krijuar kësaj lugine duke nisur nga viti 1952. Megjithatë, kishim dëshirë të takonim dëshmitarë të vërtetë të atyre kohërave. Marrim rrugën të takojmë Gjergj Ricën, njeri i njohur në Ulzë, edhe sepse ka qenë kryetar i lokalitetit dikur. U kthehemi sërish godinave të vjetra prej guri andej nga qendra. Në shkallën e gurtë një plakë e moçme bën shaka: “E ç’dunë gazetarët ktu? Kta vijnë gjithëherë për belana”. Një plakë, që proteston që në fillim, Sahate Lika, i ka kaluar të 83 vitet. Miqësohemi shpejt me plakën e mirë, e cila sakaq nis e rrëfen historinë e saj. “Kam ardhur n’kte ven në 1952. Isha e re, por isha grua e ve me nji djalë jetim. Kam punu ranë në pikën e betonit. Pastaj jam njoftë me burrin me të cilin bana dy djem të tjerë. Ka qenë punë e ranë, po ne na trajtojshin mirë. M’kujtohet si tashti se sa kemi punu te Shkami i Madh”. Sahatja vazhdon të flasë. Ca ngaqë e krahason rininë e saj me të sotmen dhe ca ngaqë shumë halle i kanë rënë mbi krye, ajo nuk bën pjesë ndër optimistët e Ulzës. Më vonë, si jemi miqësuar ca më mirë, na rrëfen, se ai jetimi. Ai djali që kishte pasur nga martesa e parë, ka pak kohë që ka vdekur në Shkodër, ndërsa në shtëpi njëri nga dy djemtë e kohës së hidrocentralit dergjet ende sakat. Nuk ka mjaftuar kjo për “Mrikën” e Ulzës. Një ditë burri i saj u nis për në Lezhë. Nuk u kthye më kurrë. Askush nuk ka ditur t’i thotë Sahates se ku përfundoi njeriu me të cilin ndau një jetë të tërë.
 
Në të njëjtën shkallë gjysmë druri e gjysmëguri, jetojnë Gjergj e Martine Rica, të dy banorë të vjetër të Ulzës. Gjergji, ish-kryetar lokaliteti, ka pritur me durim sat ë mbarojmë bisedën e gjatë e të dhimshme me Sahaten. Lalë Gjergji e mban mend fort mirë kohën kur u tha banorëve të zonës se duhej të linin shtëpitë. “Disa, shumë, nuk besojshin se diga  do ta mbante lumin dhe shumë nuk vendosshin me hikë. I kam parasysh ato skena. Kam qenë i ri, por në rini kujtimet fiksohen ma tepër. Si u nënshtrue lumi, atëherë kanë ikë edhe ma të fundit. Njerëzit tanë kanë zbritë poshtë n’fushë, n’Milot, n’Laç. i ke kudo poshtë n’fushë. E si filluen me punu hidrocentralet, ktu e n’Shkopet, atëherë kena fillu me jetu normalisht. Kanë qenë kohë t’vështira, por edhe kohë kur kemi msu plot gjana. Nga kto hidrocentrali vendi u ba ma i ransishëm. Kshtu ka qenë, por kto tashti janë histori t’harrume…:. Gjergji mund të flasë shumë gjatë, mund të kujtojë emra, data, ngjarje, por ne nxitojmë. Ende nuk e kemi prekur liqenin, personazhin tonë kryesor.
 
Sot, pas 4 vjetësh
 
Sot, pas 4 vjetësh nga udhëtimi i parë na duket sikur asgjë nuk ka ndryshuar. E njëjta qetësi në hyrje të Ulzës, të njëjtët kalimtarë të pakët që përshëndesin me dashamirësi, e njëjta ndjesi sikur ke arritur diku në një vend të largët. Madje edhe shikimi i një bareshe të moshuar duket sikur na thotë njësoj si Shataj 4 vjet më parë: E ç’dun gazetarët ktu. Kta vijnë gjithëherë për belana! Megjithatë plaka përshëndet sipas zakonit të vendit dhe zhduket pas disa gëmushave në anë të lumit.
 
Ulza është një qytezë e vogël, ndonëse zyrtarisht quhet “qytet”. E vetmja zhurmë vjen nga shkolla, ku ende mësojnë të rinjtë se si të mbajnë në punë hidrocentralin. Në qendrën e pastër të qytezës sillen rrotull disa të ngeshëm. Nga lokalet vjen një muzikë e mbytur. Shumë prej miqve tanë të para 4 vjetëve nuk janë më. Disa kanë ikur nga kjo jetë, të tjerë kanë shkuar poshtë ndër fusha atje ku mundësitë për të gjetur ndonjë punë janë më të mëdha. Një copë herë shëtisim përmes pallateve të ulëta të kohës së hidrocentralit. Veshi na kap copa bisedash. Duket qartë se hidrocentrali që deri në 1990 mbante emrin e Marksit, është burimi kryesor i jetesës për një pjesë të madhe të familjeve të qytezës prej 700 banorësh. Terma të tillë si “privatizimi, kompensimi, toka jonë nën ujë, ma ka lanë baba…” duket se janë më të përdorshmet për të ngeshmit e qendrës. Është e qartë se cilido që do kërkojë të privatizojë hidrocentralin do të ndeshet me këta njerëz në dukje të qetë. Shumica e tyre janë pasardhës të fshatit tashmë të zhdukur nën ujë, Sanxhak. Mijëra hektarë tokë e pyje “flenë” nën ujin e qetë të liqenit artificial të krijuar me ujin e Matit.
 
Neve këtë herë na shoqëron një “veteran” i hidrocentralit. Dava Gjoni ka afër 40 vjet që punon në dispeçerinë e hidrocentralit. “Kur isha e re, jetojshim në një shtëpi të madhe, ishim 60 frymë – rrëfen Dava – si mbarova shkollën e mesme më caktuan llogaritare në kooperativë. Në varfërinë tonë ndihesha mirë. Aq i kishim edhe kërkesat atëherë. Baba pat punu në shpyllëzimin e krejt zonës ku sot shtrihet liqeni. Unë e mbaj mend, ishte një pyll i madh, thuajse pa fund. Si kam punuar disa vjet në kooperativë erdhi urdhri: sa më shumë vajza të reja duhet të punojnë në hidrocentral. Mua nuk ma kishte qejfi me thënë të drejtën. Në punën ku isha ndihesha mirë, isha mes njerëzve të mi. Nuk e dija se ç’më priste me këtë punën e re në hidrocentral. Sido që të ishte, asokohe nuk na pyeste fort njeri ne. Kështu që përfundova dispeçere në hidrocentral ku kam punuar pjesën më të madhe të jetës time. Këtu arrita që të bëhem dispeçere rajonale për të gjithë Veriun. Këtu më lindën tri vajzat e mia, që tashti, pas studimeve të larta jetojnë në Tiranë. Po këtu e njoha edhe tim shoq që vazhdon të punojë me elektrikun”.
 
Bashkë me Davën e lemë qendrën për të zbritur në anë të liqenit. Kur kishim ardhur këtu 4 vjet më parë niveli i tij ishte në kuotat normale. Valët që përplaseshin me bregun e betontë dukej sikur donin të lodronin me njerëzit. Tani një lloj tymnaje ngrihet mbi ujërat e Matit të grumbulluara këtu. Është një tis i hollë mjegulle që krijohet nga bashkëjetesa mes ujit të freskët dhe ajrit që vazhdon për çudi të jetë ende i ngrohtë edhe pse fillim tetori. Niveli i liqenit ka rënë shumë. “Nuk ka ba vaki si kte herë”, psherëtin Dava sikur të dojë të flasë me vete. Pastaj, sapo shpërndahet tisi i mjegullës ajo na tregon me radhë: E shikoni atë shtëpinë atje, ajo është shtëpia ime prindërore, po atë kullën atje larg, ajo ka qenë e …. Të gjitha tashmë janë të braktisura. Një qen, me sa duket i braktisur, kërkon të luajë në këmbët tona. Na duket si një “fytyrë” e parë. Me siguri e kemi takuar katër vjet më parë.
 
Drejt Shkopetit
 
Që nga Ulza e deri në Shkopet Mati është një gjysmë lumë e gjysmëliqen. Zyrtarisht këtë pjesë të rrjedhës së tij e quajnë “liqeni i Shkopetit”, porse neve na duket se pikërisht këtu, sapo takon malet e larta, Mati sikur kërkon që të mos nënshtrohet. Në fillim ndalojmë në një vend që quhet Vabli, a më saktë Vau i Blinit. Disa djem të rinj që pyesim ngrenë supet kur i kërkojmë shpjegimin e emrit. Më kot kërkojmë përmes rrapeve qoftë edhe një bli të vetëm. Blirët kanë shkuar duke i lënë vetëm emrin këtij vendi plot ujë ku pushojnë kalimtarët. Pasi kalojmë dietën e përcaktuar: tasqebap, pilaf, kos, sillemi një herë vërdallë mes burimeve të shumta që rrjedhin drejt Matit, apo liqenit të Shkopetit, merreni si të doni. Mbi një burim të zbukuruar me flamurin kombëtar na shikon me të rreptë një zog i zi. Me të vetën, ai duhet ta ndiejë veten shqiponjë.
 
Përballë duken siluetat e shumë shtëpive të fshatrave që vazhdojnë të banohen në bregun përkundruall. Hera-herës shohim disa pasarela, që nga larg, duken shumë të brishta. Më parë na kishin rrëfyer historinë e një vajze të re llogaritare e cila, në mesin e dimrit, duke shtrënguar pagat e bashkëfshatarëve në gji, tentoni të kalonte matanë. Në këto anë kur fryn era që vjen nga malet bën mirë të mos dalësh fare, porse vajza e mirë e kishte mendjen te paratë me të cilën do të gëzonte jetën e saj. Pasarela mbi të cilën ajo po kalonte në një moment është përdredhur keqas dhe vajza ka përfunduar në ujërat e akullta të Matit. Për fat, ajo, ende nuk dihet mirë se si, arriti të shpëtojë. Njerëzia atëherë e thanë me gjysmë zëri së vajzën e kishte shpëtuar vetë Zoti, falë mirësisë dhe ndjenjës së sakrificës për të tjerët që ajo kishte treguar. Por mbase vetë Mati nuk ka dashur ta merrte bashkë me kërcunjtë gjysmë të ngrirë poshtë. Në këto anë Mati shpesh kthehet në vetë Zotin.
 
Shkopeti është një qendër e vogël e banuar, e populluar vetëm nga ndonjë familje që mbahet me hidrocentralin apo me lokalet që u shërbejnë udhëtarëve. Gryka hijerëndë na duket si postblloku i fundit, të cilin duhet të kalojë më në fund lumi ara se të arrijë drejt ëndrrës së tij të përditshme, drejt detit. Na thonë se thellësia e liqenit të krijuar para digës së hidrocentralit të dytë mbi Mat arin deri në 42 metra. Shumë vetë këtyre anëve shpresojnë se me kohë, këto vende do të kthehen në pika turistike. Dhe kanë të drejtë.
 
Në Kurbin
 
Rruga sa vjen e bëhet më fushore. Krejt afër daljes, në rrugën e madhe, shohim një pasarelë. Është krejt afër xhadesë. Atë mund ta kapërcejmë. Kështu kalojmë në territorin e Skurajt, fshat i madh dhe shumë i njohur i një krahine etnografike më vete, Kurbinit, i cili në kohët moderne është shndërruar edhe në një ndarje administrative me qendër në Laç. Zyrtarisht sipërfaqja e Kurbinit është 300 kilometra katrore, që shkojnë që nga malet e lartë në lindje deri në Adriatik. Krahina përmendet në dokumentet historike që në shekullin XI. Qendra e tij e vjetër duket se ka qenë Delbnishti, një fshat më në veri, porse me krijimin e bajraqeve ai doli si bajrak më vete me qendër në Skuraj. Krahina është e mbushur plot me histori që nga koha e Skënderbeut, te lëvizja për gjuhën shqipe, te dhuna ateiste ndaj klerit katolik… Pikërisht poshtë këtij fshati, Mati i përzien ujërat me ato të një përroi të madh që vijnë nga vargmali lindor, me atë të Urdhzës. I shohim të dy miqtë e vjetër që nga lartësia e vogël e një pasarele që të çon nga xhadeja drejt Skurajt. Duket sikur tashmë marrëdhënia e tyre është konsoliduar që prej kohësh. Madje gurgullima që bëjnë të dy teksa përziejnë ujërat e njëri-tjetrit na duket si një muzikë e hareshme. Në këmbë të pasarelës një plakë po mbllaçit me kafshata të vogla një byrek të ftohtë. “Kjoft lëvdue Jezu krishti”, na përshëndet me mirësi. Duket sheshit se nuk e ka edhe aq qejf lumin. Ai gjithnjë do t’i ketë prishur punë. Për të shkuar e për të ardhur, në verë e në dimër, lumi nganjëherë bëhet inatçor”. “Duhet me lavdëru Zotin e të tanë ata që na e kanë ba kte urë – thotë plaka – kemi hek keq me e kalu kte lum. Asht shumë i praptë. Don Zoti e vjen koha që kte urë ta bajnë edhe me kalu me makinat”. Plaka e ka mbaruar byrekun e saj. Ne ndjekim me sy teksa ecën mbi urën që duket sikur rënkon qoftë edhe nga lëvizja më e lehtë. Poshtë këmbëve të saj, rrjedh, i lodhur, por këmbëngulës Mati.
 
Çapitjet e fundit
 
Pak para Milotit, Mati takon një “shok” tjetër të vjetër, Fanin, që vjen që nga malet e Mirditës. Duket sheshit se tashmë, të dy tok, ndihen më mirë. E para, janë bashkë, e dyta, nuk kanë më pengesa për të kaluar. Ujërat rrjedhin qetësisht poshtë këmbëve të “Urës së Zogut”. Prej disa vitesh, e shpallur monument kulture, ura e vjetër, e mbushur plot histori, shikon nga larg urat e reja që njerëzia ka ndërtuar pas saj në Mat. Deri në nëntorin e 1944-s kishte 6 harqe. Në ikje e sipër gjermanët, të ndjekur nga partizanët e hodhën njërin prej harqeve në erë. Kur bie nata mbi luginën tashmë të gjerë të Matit, harku i munguar i jep urës së vjetër një pamje të çuditshme, njësoj sikur të shohësh një njeri të gjymtuar.
 
Milti është një qendër e gjallë. Pjesa që duket nga rruga është vetëm pjesa më e vogël e qytetit. Shtëpitë e tij shtrihen përgjatë grykave të përrenjve deri lart në mal. Bash e në oborrin e policisë qëndron një monument që na kujton se kurbinasit, të drejtuar nga Gjin Pjetri, e valëvitën këtu flamurin shqiptar në të njëjtën ditë me Ismail Qemalin, më 28 nëntor 1912.
 
Matanë Milotit, Mati sa vjen e bëhet më i gjerë dhe më i ngadalshëm. Duket se tashti nuk ka përse të nxitojë më. Deti, ëndrra e tij e madhe, është fare afër. Ne e ndjekim sa mundemi, përgjatë disa zallishteve dhe gjysmëkënetave të mbuluara nga zhukat. Pasta ai shkon e fshihet mes një pylli të madh, thuajse të pakalueshëm. Të baltosur marrim rrugën e kthimit. Për pak orë na u duk sikur po ndiqnim nga pas një plak të moçëm që di plot e plot histori.
 
“I mjeri unë për ty…”
 
“…Si një nga format e shprehjes së hidhërimit për vdekjen e njeriut të afërm është edhe vajtimi. Më shumë vajtojnë gratë, por vajtojnë edhe burrat. Gjama ka qenë një nga format e shprehjes së dhimbjes së tyre. Gjama është një lloj vajtimi shoqëror me të shqyera të fytyrës dhe të rrahura të gjoksit, që ka qenë shumë e përhapur në Kurbin. Ata që bëjnë gjamën quhen gjamtarë. Para vajtimit ata duhej ta njihnin mirë mikun, të njihnin të afërmit, familjen, të mirat e derës së tij. Kur ata vinin në cep të oborrit, i zoti i shtëpisë i shoqëronte tek i vdekuri dhe ata fillonin: ‘I mjeri unë për ty, o meku em, i mjeri un, o’. Pastaj vazhdohej me fjalë të tjera në formën e recitimit të një rapsodie, duke i dhënë shpesh nota prekëse. Zakonisht gjama fillon në këmbë, por shpesh gjamtari ulet edhe në njërin gju afër të vdekurit. Gjatë gjamës burrat grishen në fytyrë, hedhin kësulat, shamijat etj., në shenjë hidhërimi. Edith Durham e përshkruan kështu këtë fenomen: ‘Në Shqipëri janë burrat ata që çjerrin faqet. Ata i kishin prerë thonjtë me majë të mprehtë’. Vargjet nuk janë të rregullta, ato nuk u përmbahen rregullave të mirëfillta të poetikës. Shpesh ato zgjaten me pasthirrma, ose ndërpriten në një moment të caktuar, duke u plotësuar me lëvizje trupore si të çjerrurit e fytyrës, të rënit e gjoksit me grushte dhe të rënurit e gjunjëve me pëllëmbë të dorës, shkulje flokësh etj. Gjama bahet në burra, jo në gra. Rrallë mund të bëjë gjamë vetëm vëllai për motrën. Sot gjamtarët janë të rrallë. Gjama si simbol i shprehjes së hidhërimit i ka humbur vlerat e saj tradicionale. Rreth fundit të shekullit XIX gjama kolektive kaloi në gjamë individuale, ku gjamtarët bënin vajin një nga një.
 
Vajtimi i grave është shumë i përhapur në Kurbin. Vajtojnë të afërmit, por edhe mikeshat. Vajin e zë një prej tyre që quhet ‘vajtëmore’, pastaj e presin disa gra të tjera pas saj. Gratë vajtojnë në rend, tue u lanë radhë në vajtim edhe atyre që vijnë e tue pasë parasysh edhe largësinë e mikeshave. Tekstet e vajit, në përgjithësi janë të improvizuara, por disa gjamtare ose vajtimore filluan të krijonin stilin e tyre në vajtim… Gratë në vajtim përmendin virtytet më të mira të të vdekurit, jetën e tij, cilësitë e tij morale, bukurinë fizike dhe veprimet e tij në jetë duke u ndalur, sigurisht, tek anët pozitive të tij. Shkalla e hidhërimit në një vajtim varet nga rëndësia shoqërore, mosha, seksi, vetitë morale të të vdekurit. Ndryshe vajtohet një djalë dhe ndryshe një i moshuar, ndryshe një burrë dhe ndryshe një grua, ndryshe një njeri me sjellje të mira dhe ndryshe një njeri negativ. Në Kurbin gruaja nuk vajton për burrin, por edhe në qoftë se ndodh, ajo e quan fare shkurt, duke i premtuar se do të vazhdojë detyrën e tij në rritjen e fëmijëve. Një rast të tillë Imzot Frano Ilia e ka evidentuar në fshatin Daul. Në besimin katolik thirret ‘Trimi im’, ndërsa në atë mysliman ‘Zoti im’, kurse në ditët tona thirret zakonisht: E Mjera unë…”.
 
(Vlash Prendi, Kurbini, tradita-kultura; “Skanderbeg Books”, Tiranë 2002).

14 Komente

nga titulli mu duk sikur kishte gjurmuar ''Matin e ri''.smiley

Po pra dhe une prisja ndonje artikull allaPjeror qe Baxhaku kish takuar Matin e ri dhe ndonje peshk tjeter dhe po flisnin per Matin. smiley

Kurse une qekur lexova titullin ,nuk e diskutoja autorin.smiley

Lexo o vlla Baxhakun,ka lezet,te kthjellohen mendimet.

Me keto artikuj, Fatos Baxhaku, po na ben te shtojme vizitat neper keto vende te panjohura e te thella smiley

Pjero, 

Per cilat vende te panjohura e te thella e ke llafen? smiley Nje vrap pele larg jane nga Tirona keto o burr smiley 

uore miiik, nji to vene jane 60 min deri ne 2 ore e 30 larg tiranes or taj.

 

Ja Pjer , nje Vizion i Qarte e i paster ne vendin real me uje te kalter e te paster ku akoma dhe ne pamundesi per te mbritur Vandalet e Vandalizmat e Buall Mavrise smiley e analistet 'blu "te babasqapit ! Vizitoje dhe me gjithe mend do mbetesh i kenaqur dhe i habitur. Do neditosh pewr Vkera te Punes , per Vizionin qe paten per ndryshime Rrenjesore ne ndrrim shtretesh Lumenjsh Shekullor e ne mentalitetin e Njerezve smiley  

Por mbetem me Ju . Nje Pene qe..... edhe Lumin edhe Guret e Krahines edhe vet Hidrocentralin e ben te FLASE me gjuhe te paster si uji i kulluar , nuk mund tjeter vecse cilesori i paktahasushem per Reportazhe sot per sot ne Shqiperi  ....................     BAXHAKU !!!!

Baxhaku, Idriso, me ka pelqyer gjithmon me artikujt e tij, dhe ne mos gaboj, e kam permendur edhe tek "Vizione te qarta". Nepermjet tij (edhe te tjerve) une kam njohur shume vende qe nuk i kam shkelur ndonjehere. 

Kam do toka anej ka mati...buze lumit. Kush do me i ble se kam vecte pa puke ku shpaja.

 

Di me thane qi njajo fotoja e pare keka marre me'e pa kush. smiley

Nuk eshte i lodhur Lumi o lum Baxhaku, i lodhur je ti, dhe besoj se do te lodhesh me shume nese viziton ndertimet e vilave dhe shtepive te reja qe ka neper luginen e Matit, edhe ketu ku jetoj une ne Londer po te vish do te gjejshe ndonje shtepi apo objekt te shkatruar.

Po pra mo ke pa ti, Matin nuk e  do ti qe je nga Mati, u be Baxhaku tani te na shes mend...

BURRELI

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).