E kthyer nga Panairi i Lajpcigut, ku letërsia shqiptare u prezantua për herë të parë zyrtarisht, Lleshanaku flet për klimën letrare shqiptare, por edhe pritshmëritë që lexuesi europian ka ndaj kësaj krijimtarie.

Luljeta Lleshanaku e ka kryer takimin e saj me publikun gjermanishtfolës në Panairin e Lajpcigut. Së bashku me Agron Tufën, Ervin Hatibin, Ledia Dushin, Ardian Kyçykun etj, ishin shkrimtarët që prezantuan së pari letërsinë shqiptare në këtë panair. Tashmë pjesë e disa aktiviteteve ndërkombëtare, Lleshanaku është kthyer me ndjesinë se panaire të tilla si ai i Lajpcigut, i mëshojnë më shumë politikave ndërkulturore se sa autorëve. Për barrierat e gjuhës, ajo vet pak kishte kuptuar se ç’shkruanin të tjerët. Sipas saj, letërsia shqiptare në sytë e audiencës europiane identifikohet ende me dramën e komunizmit, ndërsa letërsia ballkanase vazhdon të ngjallë interes për diversitetin kulturor.

Shqipëria për herë të parë prezantohet zyrtarisht në Panairin e Lajpcigut me disa shkrimtarë bashkëkohorë. Çfarë atmosfere përcjell ky aktivitet i librit? 

Kur bëhet fjalë për një prezantim të tillë, zakonisht vëmendja përqendrohet tek atmosfera që sjell një tip i caktuar letërsie në përgjithësi dhe jo tek individët. Unë kam qenë e ftuar disa herë nëpër panairet e librit dhe zakonisht secili panair i jep prioritet një letërsie të caktuar. P.sh., në Frankfurt, vitin që shkoi, në fokus ishte letërsia argjentinase. Këtë herë në Lajpcig ishte ajo ballkanase, kryesisht serbe dhe shqiptare. Kuptohet që është politike. Dhe po ta vësh re, projektet kulturore europiane janë projekte që i mëshojnë kryesisht komunikimit ndërkulturor dhe jo promovimit të të rejave në art dhe kulturë, të cilat vijnë kryesisht në rrugë individuale dhe jo kolektive. Por me sa duket kjo lloj politike i përgjigjet më mirë sot për sot realitetit europian. I dyti problem në një panair libri është gjuha. Veprat lexohen në gjuhën origjinale dhe në gjermanisht. Por çfarë mund të themi për të gjithë ata botues të gjuhëve të tjera, që silleshin rrotull, por nuk kuptonin as shqipen e as gjermanishten. Do të ishte shumë më e lehtë me një koncert apo ekspozitë fotografike, fjala vjen. Megjithatë unë them që gjithçka shkoi mirë. Ishte një prezantim i mirë i letërsisë e muzikës shqiptare dhe është një nismë që meriton shumë mirënjohje nga ana jonë, ndaj organizatorëve të Lajpcigut dhe sidomos programit “Traduchi”.

Ju keni pasur takimet tuaja me lexuesin gjerman. Çfarë keni synuar t’u tregoni atyre dhe cila ka qenë pritshmëria e tyre?

Më kujtohet një prezantim në Berlin dhe ia lashë në dorë moderatorit t’i zgjidhte poezitë. Ai bëri një zgjedhje për të cilën unë nuk isha dakord: zgjodhi poezitë më të thjeshta. Kur e pyeta, më tha: “Njerëzit duan gjëra që t’i kapin kollaj, sidomos në një lexim publik”. Dhe kishte të drejtë. Që ta kuptosh mirë një poezi, duhet ta lexosh avash, madje disa herë. Të njëjtën gjë vura re edhe nga një lexim që kisha në Muzeun e Artit Modern, në Nju Jork. Dunya, një poete e mrekullueshme nga Iraku, kishte zgjedhur poezitë më të thjeshta për prezantim. Dhe funksionoi. Me sa duket, njeriu i ditëve tona e ka goxha të komplikuar jetën edhe pa to. Në panaire vizitorët e rastit ulen dhe dremisin nganjëherë. Pra, audienca jote mund të jetë krejt e paparashikuar dhe duhet pasur shumë kujdes se çfarë i servir. Në nëntor dhashë dy prezantime në Vjenë, në panairin e Vjenës dhe në teatrin e qytetit. Besoj se audiencat europiane vazhdojnë ta identifikojnë letërsinë shqipe me dramën e komunizmit, të edukuar ndoshta nga e gjithë letërsia e vendeve të Lindjes, me të cilën janë ushqyer deri tani. Dhe sikur ndihen disi të papërgatitur kur u flet me një gjuhë dhe për çështje disi më universale, si të jesh ai që jeton në derën ngjitur. Dhe nganjëherë ndoshta u vjen çudi që mendon njëlloj si ata, që je në kohë dhe sidomos nëse nuk ke atë aureolën tragjikomike të të mbijetuarit historik. I vjen çudi madje që mund të kesh edhe humor. Nuk e them dot nëse janë të papritura të këndshme apo të pakëndshme për ta, por janë disa nga të papriturat.

Meqë përmendët prezantimin tuaj në Muzeun e Artit Modern në Nju Jork, cili ishte konteksti?

Aktiviteti quhej “Modern poets: The political Line” (Poetët modernë-Linja politike). Sipas organizatorëve, performanca synonte të sillte perspektiva të reja poetike në përmbajtje dhe në fuqinë e tyre përtej vargjeve, në mënyrë literale dhe metaforike. Cecilia Vicuna ishte moderatorja, një artiste shumë e njohur nga Kili dhe poete në të njëjtën kohë. Dhe Will Alexander, Dunia Michael dhe unë, ishim të përzgjedhurit e saj. Aktiviteti ishte pjesë e serisë “Poetët modernë”. Audienca ishte nga më cilësoret që më ka ndodhur të kem përballë ndonjëherë. Kjo u vu re nga pyetjet që u drejtuan në fund. Rrallëherë ndodh të të mbajnë mend vargjet dhe në fund të bëjnë pyetje shumë specifike që lidhen me to. Një prezantim po kaq mbresëlënës, ka qenë edhe ai që kam dhënë në Dublin vitin që shkoi, dhe në sallë ishte edhe Seamus Heaney. Irlandezët asnjëherë nuk bëjnë komplimente formale: janë shumë të saktë në komente, ose nuk flasin fare.

Letërsia shqiptare është rrallë e pranishme në tregun gjerman. A mundet që në kaq ditë të vendosni të paktën disa ura kontakti?

Zakonisht nuk janë panairet që vendosin ura komunikimi, por aktivitete disi më intime. Fjala vjen, rekomandimin për botimin tim në Vjenë, botuesi i Edition Korrespondenzen e mori nga Katerina, një gjermane e cila ishte anëtare e jurisë në Festivalin Ndërkombëtar të Letërsisë në Slloveni, në 2009-n. Për më tepër që me botuesit e gjuhëve të tjera na ndan gjuha, siç e përmenda edhe më parë. Unë kisha një prezantim të dytë me një serbe dhe dy minuta para leximit ajo më pyeti: “Për çfarë shkruan?” Dhe natyrisht që nuk mori vesh gjë as gjatë leximit, sepse nuk kuptonte as shqip dhe as gjermanisht. Të njëjtën gjë mund të them edhe unë për të. Ajo që kuptova nga ato pak poezi që i lexova në anglisht në internet, ishte një lloj këndvështrimi feminist.

Jeni pro apo kundër poezisë feministe në përgjithësi?

Nuk jam kundër, por jam për një poezi më objektive. Tematika gjinore është si një vrimë në derë, përmes së cilës mund të shohësh një hapësirë disi të kufizuar në rrumbullakësinë e vet. Dalja prej një vetëdijeje historike do të na ndihmonte ne grave, për të pasur një shikim më të pasur. Nuk kuptoj edhe një proces “diskriminimi të kundërt”, siç quhet në gjuhën e sociologjisë, lidhur me avantazhin që u jepet femrave në politikat sociale sot gjithkund në botë. Është një lloj kapërcimi i së drejtës, që gjithmonë rëndon në kurriz të njërës palë.

Panairi i Lajpcigut prej disa vitesh është i përqendruar në Ballkan dhe sivjet specifikisht për Serbinë. Ju duket se ka ndryshuar perceptimi për letërsinë ballkanike?

Letërsia serbe nuk ka qenë pa interes. Ivo Andriq, David Albahar etj., kanë qenë të pranishëm në Europë. Vitin tjetër mund të jetë Kroacia në fokus apo Bullgaria. Ballkani është mjaft interesant në diversitetin e vet kulturor, për sa kohë globalizmi nuk i ka sheshuar muret. Ajo që besoj se përbën edhe aspektin politik të vënies në fokus të Serbisë, është pikërisht klima e mirëkuptimit dhe komunikimit në Ballkan. Mos të harrojmë se edhe çmimi më i rëndësishëm i panairit, është për “European understanding”, pra për mirëkuptimin europian. A bëhet politikë përmes artit? Sigurisht që po, megjithëse unë do të preferoja më shumë të kundërtën: të bësh art përmes politikës, ose ta kthesh politikën në art. Po të ndodhte kjo, nuk do të ishte nevoja të politizohej arti kaq shumë edhe në ditët tona.

Panairi është vendi më i mirë që shkrimtarët të takohen mes vetes. Si ka qenë në këtë pikëpamje kjo eksperiencë?

Po, është e vërtetë. Takova shkrimtarë shqiptarë të Shqipërisë dhe Kosovës që nuk i kisha parë gati prej vitesh ose që i takoja për herë të parë. Ishte kënaqësi. Takova edhe disa të njohur të tjerë, me të cilët jam rastisur të takohem në kushte të tjera, dhe në të tjera vende. Por nuk besoj se kontaktet janë problem në epokën tonë elektronike. Ajo që është disi problem është klima e mirëfilltë letrare, ai lloj organizimi që i ndihmon vetë letërsisë. Nuk e kam fjalën në këtë rast për grupe interesash. 

7 Komente

"Për barrierat e gjuhës, ajo vet pak kishte kuptuar se ç’shkruanin të tjerët. Sipas saj, letërsia shqiptare në sytë e audiencës europiane identifikohet ende me dramën e komunizmit"

I anderstend.

Urime te metejshme grupit te Poeteve Shqiptar neper Europe ! Sa i takon kendveshtrimit mbi ''admirimin'' ndaj komunizmit,keto jane titujt bombastike te mediave...

E sinqerte kjo Lleshanaku . Dhe me duket shume me e qarte nga Tufa e shoqeruesve me Tufa qe kemi lexuar here pas here . Ndoshta ajo e di po ne Panairin e Laipcigut cmime te para merrnin veprat e Enverit smiley pavaresisht se nuk perktheheshin nga xhaxhallare smiley

  ta kthesh politikën në art. Po të ndodhte kjo, nuk do të ishte nevoja të politizohej arti kaq shumë edhe në ditët tona.

Dhjete me yll .

Me nje etike te tille , tregon se je e cliruar nga kompleksi i inferioritetit gje qe i ka "habitur " edhe te huajt . Dhe keshtu vazhdo .  Eshte shume Reale konstatimi Juaj sepse  kudo ndeshen me perfaqesues te min . per Arsim - Halimit , qe po bredh per eshtrat e I.Qemalit dhe k/mullahu e mba akoma min ? Ne Tufa i gjen te tille  , gje qe ka kompromentuar edhe Kadarene si pena me perfaqesuese e Letersise dhe jo vetem shqiptare , nje produkt SAFI i real soc , por qe fatkeqesisht sot i gjen duke  ham -humur ...se real soci zotrij  , duke mohuar qe kane bere se pari dhe vetem se pari LETERSI ! Prapashtesa ka pat edhe politika zyrtare e feudalizmit shekullar , sidomos edhe per "Rubairat " ! Na prishen fene or tie smiley

Ja ke thene Tufes kete me siper , se helbete ben dhe esse e jep e hedh edhe mejtime te mendjes ne letra . 

Edhe njehere flm zonja/usha  Leshanaku . Je e para ne te gjithe kete kohe qe dicka thote pas 20 vjeteve per Letersine ne teresi dhe shqiptaren ne vecanti ? Uroj te te lexojne sa me shume qe desherojne te merren me Letersi dhe qe edhe ketue tek PPU i kemi sevdallij te letrave smiley Edhe piktore te thjeshte po edhe nje shkalle me Larte me ....yyyyyy ...ne mes . Dmth Sk- Y- lptore me Lice ...yyyyyyyy ...ne fund!

 po , politika art eshte o Idris. ka qene eshte dhe do te mbetet e tille. hajde gjeje ku fillon politika dhe ku mbaron arti,  dhe e kunderta ... Nuk ndahen keto gjera sic i ndan Lleshanaku.

Pastaj, panairet nuk behen per te perkthyer ne 100 e ca gjiuhe. Behen per nje prezantim ne pergjithesi dhe nje njohje paraprake. kush eshte i interesuar j'u shkon pas shkrimtareve dhe poeteve. dhe besoj ,  ka shume te interesuar.

Lira ! C'te paska hype i "frymezim " politiko - artistik sot tye ? smiley

Jepi bo nonji traktat filosofiko estetik si fillim ku gershetohet Arti me Politiken dhe se deri ku e kane pavaresine nga njeri tjetri . Deri tani gjith kritika "perfshi edhe e kinezit " smiley eshte se Politika e ka vue artin nen thunder , e dominon ate dhe e perdor per te lare me markuce "trurin" smiley  Dhe pranej kane ardhe si te derguar te Jezusitedhe ketu tek PPU  ca me  psheretima,  ca me huj per ta shpartalluar e ca me jarge ( nje Camaj ) me e dhie real socin ....

Ne perberje te ekipit ka me mejtime te mendjes per ESSES si ai Tufa qe ka maru ne Moske per Letersi .......po si duket Leshanaku e ka Lexue mire thenien dhe eshte e para qe po shfaqet pa "xhandare ne gji " ose qe nuk po e ndiek "sigurimi shtetit " . Flet thjeshte dhe qarte ( ne ket interviste dhe nuk te garantoj per semundjet ngjitese ) per LETERSI e barabarte me "ata " qe e shikojne pak me habie se "si nuk po flet per dramen e kamunizmit " ose jane tue e kontrollue per bisht smiley

Ne Rusi ka dy Care . Cari vertete dhe Tolstoi . I DYTI ja lekund karriken( Fronin ). I pari s'ka c'ti beje .

Keshtu kena lexue ne shqip po kinezcen me duket se vetem Kothi e di ketu smiley

Desha me shtue se me shtue rradhet , me ata  qe e kane perceptue dhe perceptojne artin si "markuce " bacevanesh , me shplae or ti ,adminet kane bere nje pune te mire . Bien here pas here ndonje qe blegerin si shqerre dhe madheshtorin MAT te Ri , dhe nje vargan pas Matit  

Për të komentuar tek Peshku pa ujë, ju duhet të identifikoheni ose të regjistroheni (regjistrimi është falas).